Có một giai đoạn trong đời làm nghề, tôi không còn hứng thú với những câu chuyện “thành công nhanh”. Tôi quan tâm nhiều hơn đến một câu hỏi khác: điều gì khiến một người không gãy khi rơi vào hoàn cảnh rất xấu? Không phải lúc họ thắng, mà là lúc họ đứng trước nguy cơ mất tất cả.
Tôi gặp rất nhiều doanh nhân. Người nói giỏi không thiếu. Người kể về lợi nhuận cũng không hiếm. Nhưng những người khiến tôi dừng lại để lắng nghe, thường là những người đã từng ở rất thấp, từng trả giá đắt, và vẫn giữ được một trật tự giá trị rõ ràng.
Câu chuyện của Nguyễn Đình Kiên là một trường hợp như vậy.
Bắt đầu từ đáy không đáng sợ bằng việc không dám nhìn thẳng vào đáy
Nguyễn Đình Kiên sang Lào từ rất sớm, trong hoàn cảnh của một gia đình lao động bình thường. Không vốn lớn. Không nền tảng. Không ai trải sẵn con đường. Công việc đầu tiên của anh là đi bán hàng rong, gõ từng nhà, rong ruổi trên chiếc xe máy cũ giữa Viêng Chăn.
Có người sẽ coi đó là thất bại. Nhưng với tôi, đó là một dạng học phí rất đắt giá. Học về con người. Học về nhu cầu thật. Học về sự kiên nhẫn. Và quan trọng nhất, học cách không khinh những việc nhỏ.
Trong đầu tư và kinh doanh, tôi luôn thấy một nghịch lý: rất nhiều người muốn làm việc lớn, nhưng lại không chịu làm việc thấp. Trong khi đó, những người từng đi qua đáy thường hiểu rất rõ: mọi thứ bền vững đều phải đi lên từ nền đất thật.
Không có con đường nào đi xa mà không có những đoạn phải cúi đầu
Từ bán hàng rong đến mở kho nhỏ, rồi bán buôn, rồi xây dựng hệ thống phân phối, hành trình của Nguyễn Đình Kiên không phải là một bước nhảy vọt. Nó là chuỗi những bước đi rất chậm, nhưng liên tục.
Tôi để ý một chi tiết quan trọng: anh không kể câu chuyện của mình như một phép màu. Không có “một quyết định thay đổi cuộc đời”. Chỉ có những ngày lặp đi lặp lại, làm việc, quan sát thị trường, tích lũy dần dần.
Điều này rất giống với những nhà đầu tư tồn tại lâu trên thị trường. Họ không nổi bật ở giai đoạn đầu. Nhưng họ hiếm khi biến mất khi thị trường đảo chiều.
Khi tiền bị chiếm dụng, thứ còn lại là tư cách làm người
Giai đoạn khó khăn nhất trong câu chuyện của Nguyễn Đình Kiên là khi doanh nghiệp bị chiếm dụng vốn, nợ lên đến hàng chục tỷ đồng. Không ít người trong hoàn cảnh đó chọn cách cắt lỗ, bỏ cuộc, hoặc tìm đường né tránh trách nhiệm.
Anh thì không.
Anh đi thu nợ từng đồng. Có ngày cả ngày chỉ được vài trăm nghìn. Không vinh quang. Không hào nhoáng. Nhưng có một điều rất rõ: anh không bỏ lại đống đổ nát cho người khác dọn.
Làm nghề đầu tư, tôi nhìn rất rõ một ranh giới: có những người thua vì thị trường, nhưng vẫn giữ được uy tín; và có những người thua vì chính cách họ đối diện với thất bại. Tiền có thể mất. Nhưng khi chữ tín mất theo, thì rất khó quay lại.
Ở điểm này, tôi thấy rất rõ giá trị cốt lõi của Nguyễn Đình Kiên: chịu trách nhiệm đến cùng với đồng tiền và lời hứa của mình.
Gia đình không phải là phần thưởng sau thành công, mà là gốc rễ để không gục ngã
Khi nói về vợ con, giọng của Nguyễn Đình Kiên chậm lại. Không phải là sự khoe khoang, mà là sự biết ơn. Gia đình không đứng ngoài hành trình kinh doanh của anh, nhưng là lý do khiến anh không cho phép mình gục ngã.
Trong rất nhiều ca đổ vỡ mà tôi từng chứng kiến, điểm chung không nằm ở thiếu năng lực, mà ở việc đánh đổi gia đình để theo đuổi kết quả ngắn hạn. Khi điểm tựa bên trong không còn, chỉ cần một cú sốc tài chính là mọi thứ sụp đổ rất nhanh.
Gia đình, với những người đi đường dài, không phải là thứ cản trở tốc độ, mà là hệ thống giữ thăng bằng.
Xây doanh nghiệp bằng hệ thống, không bằng cảm hứng
Sau khi vượt qua giai đoạn khủng hoảng, Nguyễn Đình Kiên không chọn quay lại làm nhỏ cho an toàn. Anh chọn làm lớn, nhưng làm có cấu trúc. Kho tổng gần 10.000m², hệ thống showroom, mạng lưới hơn 1.000 đại lý… đó không phải là kết quả của may mắn.
Tôi nhìn thấy ở đây một tư duy rất rõ: nếu doanh nghiệp phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân, thì sớm muộn cũng gặp giới hạn. Muốn đi xa, phải xây được hệ thống vận hành ngay cả khi người sáng lập không trực tiếp có mặt ở mọi điểm.
Đây là tư duy mà rất nhiều người làm ăn nhỏ lẻ chưa kịp nhận ra, cho đến khi họ kiệt sức.
Kiếm tiền không tách rời việc trả ơn mảnh đất đã nuôi mình
Nguyễn Đình Kiên nhắc nhiều đến việc tri ân đất Lào. Không phải bằng lời nói, mà bằng hành động cụ thể: hỗ trợ cộng đồng, từ thiện, gắn kết doanh nhân Việt – Lào.
Tôi đặc biệt chú ý đến điều này, vì trong đầu tư, tôi luôn tin rằng: tiền kiếm được ở đâu, nên để lại giá trị ở đó. Người làm ăn chỉ biết rút đi mà không bù đắp, sớm hay muộn cũng mất đi sự ủng hộ vô hình từ xã hội.
Kinh doanh không chỉ là bài toán tài chính. Nó là một phần của hệ sinh thái con người – nơi uy tín, mối quan hệ và sự tri ân tạo ra những lợi thế không thể đo đếm bằng số.
Tôi kể câu chuyện này để làm gì?
Tôi không kể để bạn phải sang Lào kinh doanh. Cũng không phải để bạn bán đệm, hay xây kho lớn. Tôi kể vì tôi thấy trong câu chuyện này có rất nhiều điều quen thuộc với những người đang có tiền nhàn rỗi nhưng lại mất niềm tin sau những lần đầu tư sai.
Có thể bạn không thiếu tiền. Nhưng bạn đang thiếu một hệ giá trị đủ chắc để ra quyết định. Có thể bạn đang đứng ngoài thị trường vì sợ sai thêm lần nữa. Điều đó không xấu. Xấu là khi bạn không chịu nhìn lại gốc rễ khiến mình từng sai.
Nguyễn Đình Kiên không đi lên vì may mắn. Anh đi lên vì không bỏ cuộc, không trốn tránh trách nhiệm, và không đánh đổi chữ tín lấy lợi ích ngắn hạn.
Với tôi, đó là những giá trị rất đáng để soi chiếu lại chính mình.
Khi một người làm ăn tử tế, bền bỉ và có trật tự giá trị rõ ràng, kết quả có thể đến chậm. Nhưng khi đã đến, nó thường đứng vững rất lâu.
— Trần Quốc Hoàn