Chị Xuân, 58 tuổi, ngồi với Hoàn ở quán cà phê Vincom Quận 1 sáng thứ Bảy.
“Hoàn ơi, vợ chồng chị có 4 căn nhà. 2 căn ở Hà Nội, 2 căn vừa mua trong Nam. Tổng giá trị hơn 60 tỷ. Hai đứa con đang ở Mỹ. Chị đang sợ một việc: nếu vợ chồng chị có chuyện gì, tài sản sẽ phân ra sao? Có cần làm gì trước không?”
Hoàn nhìn chị Xuân. Câu hỏi này đến chậm hơn nhiều người. Đa số NĐT 50-60 tuổi không nghĩ tới chuyện này cho đến khi có chuyện thật sự xảy ra. Lúc đó tranh chấp giữa con cái, giữa vợ và con riêng, giữa anh chị em ruột với cha mẹ vợ chồng, mới bùng lên.
Có hai con đường. Một là để luật phân chia tự nhiên. Hai là làm di chúc rõ ràng từ trước.
Cùng tài sản 60 tỷ. Con đường thứ nhất có thể dẫn đến tranh chấp 3-5 năm, phí luật sư trăm triệu, mối quan hệ gia đình rạn nứt. Con đường thứ hai mất 1-2 tuần làm di chúc, vài triệu phí công chứng, tài sản chia êm đẹp.
Chị Xuân chọn đường thứ hai. Sau buổi đó, Hoàn dắt chị qua quy trình lập di chúc cho 4 căn nhà.
Bài này Hoàn viết cho anh chị nhà đầu tư miền Bắc đã có 2-3 bất động sản trở lên, đang cân nhắc kế hoạch thừa kế cho con. Sau bài này, anh chị sẽ hiểu nguyên tắc thừa kế theo luật, vì sao cần di chúc, và 5 bước lập di chúc đúng đắn.
Thừa kế bất động sản là gì
Thừa kế bất động sản là việc chuyển quyền sở hữu nhà đất từ người đã qua đời sang người còn sống, theo quy định của pháp luật hoặc theo di chúc của người để lại.
Có hai dạng thừa kế.
Thừa kế theo pháp luật: khi người để lại không lập di chúc, hoặc di chúc không hợp pháp, tài sản được chia theo Bộ luật Dân sự. Chia theo hàng thừa kế.
Thừa kế theo di chúc: khi người để lại đã lập di chúc hợp pháp, tài sản được chia theo ý chí ghi trong di chúc.
Mỗi dạng có ưu nhược điểm khác nhau. Đa số NĐT chọn không lập di chúc vì ngại, vì kiêng, vì nghĩ “còn lâu”. Hậu quả là con cái tranh chấp khi tài sản chuyển giao.
Thừa kế theo pháp luật chia thế nào
Hàng thừa kế thứ nhất
Gồm: vợ hoặc chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
Tài sản chia đều cho những người ở hàng thứ nhất.
Ví dụ chị Xuân qua đời, để lại 60 tỷ tài sản chung của vợ chồng. Theo Luật Hôn nhân và Gia đình, một nửa (30 tỷ) là của chồng chị, không phải tài sản thừa kế. Nửa còn lại (30 tỷ) chia đều cho: chồng chị, hai đứa con. Mỗi người 10 tỷ.
Nếu chồng chị Xuân còn sống thêm 5 năm rồi qua đời, phần 10 tỷ của ông cộng với 30 tỷ tài sản riêng của ông, tổng 40 tỷ, chia tiếp cho hai con. Mỗi con cuối cùng nhận 30 tỷ.
Hàng thừa kế thứ hai
Gồm: ông bà nội ngoại, anh chị em ruột của người chết.
Chỉ chia khi không có người ở hàng thứ nhất.
Hàng thừa kế thứ ba
Gồm: cụ ông cụ bà, bác ruột chú ruột cô ruột cậu ruột dì ruột của người chết, cháu ruột (con của anh chị em ruột), chắt ruột (con của cháu ruột).
Chỉ chia khi không có ai ở hàng thứ nhất và thứ hai.
Trường hợp đặc biệt
Người có công nuôi dưỡng người chết (không thuộc các hàng thừa kế) cũng có thể được hưởng một phần, theo Điều 644 Bộ luật Dân sự.
Vì sao chia theo luật có thể gây tranh chấp
Vấn đề 1: Không phân biệt được nguyện vọng của người để lại
Người chết có thể muốn để nhiều hơn cho đứa con đang khó khăn, ít hơn cho đứa con đã giàu. Hoặc muốn để cho người thân không thuộc hàng thừa kế. Chia theo luật không phản ánh được ý chí này.
Vấn đề 2: Tranh chấp giữa vợ chồng và con riêng
Người chết có thể có con riêng từ hôn nhân trước. Khi chia theo luật, con riêng được hưởng phần như con chung. Vợ chồng hiện tại không muốn, bùng tranh chấp.
Vấn đề 3: Tranh chấp giữa cha mẹ và vợ chồng của người chết
Khi người chết là người đang chăm cha mẹ già, cha mẹ chia phần như vợ chồng. Vợ chồng có thể nghĩ “tài sản này do hai vợ chồng làm ra, không phải do cha mẹ”. Tranh chấp về phần và nguồn gốc.
Vấn đề 4: Khó chia tài sản không thể chia nhỏ
60 tỷ chia 3 phần. Nhưng tài sản gồm 4 căn nhà, mỗi căn 15 tỷ. Không phải ai cũng muốn căn nào. Có người muốn ở căn này, có người muốn bán căn kia. Tranh chấp về việc ai lấy gì.
Vấn đề 5: Thủ tục thừa kế kéo dài
Thừa kế theo luật phải làm khai nhận thừa kế tại văn phòng công chứng. Tất cả người thừa kế phải có mặt hoặc ủy quyền hợp pháp. Một người không hợp tác, không ký, tài sản bị treo.
Hoàn từng biết một gia đình ở Quận 3, người cha qua đời để lại căn nhà phố 22 tỷ. 4 đứa con tranh chấp 7 năm. Cuối cùng phải bán đấu giá, mỗi người chỉ nhận được 4-5 tỷ thay vì 5,5 tỷ nếu chia êm.
Vì sao nên lập di chúc
Lợi ích 1: Phản ánh ý chí thực của người để lại
Anh chị quyết định ai nhận gì, theo mức nào, có điều kiện gì. Pháp luật bảo vệ ý chí này nếu di chúc hợp pháp.
Lợi ích 2: Giảm tranh chấp giữa người thừa kế
Có giấy trắng mực đen, ý chí người để lại rõ ràng, ít cớ cho tranh chấp. Quy trình thừa kế nhanh và êm hơn nhiều.
Lợi ích 3: Có thể đặt điều kiện cho phần thừa kế
Ví dụ: căn nhà này để cho con gái, nhưng phải cho mẹ ở đến hết đời. Hoặc tài sản này chia cho con cháu, nhưng phải dành 20 phần trăm làm quỹ học bổng cho dòng họ.
Lợi ích 4: Có thể để cho người ngoài gia đình
Di chúc cho phép anh chị để tài sản cho người không thuộc hàng thừa kế: người chăm sóc lâu năm, tổ chức từ thiện, bạn thân.
Lợi ích 5: Bảo vệ người yếu thế trong gia đình
Anh chị có đứa con tật nguyền, anh chị muốn để phần lớn tài sản cho đứa con đó để bảo đảm cuộc sống. Di chúc cho phép làm điều này hợp pháp.
5 bước lập di chúc đúng đắn
Bước 1: Liệt kê toàn bộ tài sản
Lập danh sách đầy đủ: bất động sản, tài khoản ngân hàng, cổ phiếu, vàng, xe cộ, đồ giá trị. Mỗi tài sản ghi rõ giá trị ước tính tại thời điểm lập di chúc.
Đây là bước cần kỹ. Bỏ sót tài sản nào, tài sản đó sẽ chia theo luật.
Bước 2: Xác định người thừa kế và phần của từng người
Quyết định: ai nhận gì, theo tỷ lệ nào. Cân nhắc tình hình thực tế của từng người: ai cần hơn, ai đã ổn, ai có khả năng quản lý tài sản.
Lưu ý: có nhóm “người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc” theo Điều 644 Bộ luật Dân sự. Gồm: con chưa thành niên, cha mẹ vợ chồng, con đã thành niên không có khả năng lao động. Nhóm này được hưởng ít nhất 2/3 phần thừa kế theo luật, dù di chúc nói khác.
Bước 3: Soạn nội dung di chúc
Có thể tự soạn hoặc nhờ luật sư. Hoàn khuyên nhờ luật sư nếu tài sản phức tạp, hoặc có yếu tố nhạy cảm (con riêng, người thừa kế không thuộc gia đình, điều kiện thừa kế).
Nội dung di chúc gồm: – Họ tên, năm sinh, địa chỉ, số CCCD của người lập – Tình trạng tinh thần: minh mẫn, tự nguyện – Liệt kê tài sản – Xác định người thừa kế và phần của từng người – Điều kiện kèm theo (nếu có) – Người được giao trách nhiệm thực hiện di chúc – Ngày tháng năm lập – Chữ ký người lập
Bước 4: Công chứng di chúc
Mang di chúc đến văn phòng công chứng. Công chứng viên kiểm tra tính minh mẫn, tự nguyện của người lập, kiểm tra tính hợp pháp của nội dung, sau đó công chứng.
Phí công chứng di chúc theo giá trị tài sản, dao động từ vài triệu đến vài chục triệu.
Di chúc công chứng có giá trị pháp lý cao nhất. Khó bị tuyên vô hiệu sau này.
Có thể chọn dạng khác: di chúc viết tay (phải tự tay viết và ký), di chúc miệng (chỉ trong trường hợp đặc biệt và có người làm chứng). Hoàn khuyên đi công chứng để chắc chắn.
Bước 5: Lưu giữ và thông báo
Lưu di chúc ở nơi an toàn: két sắt, ngân hàng, văn phòng luật sư. Thông báo cho ít nhất một người tin cậy biết vị trí di chúc.
Một bản giữ tại văn phòng công chứng, một bản tại nhà. Không cần đưa cho người thừa kế ngay, nhưng phải bảo đảm họ tìm được khi cần.
Bước bonus: Cập nhật di chúc khi tài sản thay đổi
Mua thêm tài sản, bán bớt tài sản, có thêm con, hoàn cảnh người thừa kế thay đổi đáng kể, cập nhật lại di chúc. Công chứng lại di chúc mới, di chúc cũ tự động hết hiệu lực.
Sai lầm thường gặp
Sai lầm 1: Nghĩ “tài sản còn ít, chưa cần di chúc”
Anh chị có 2-3 căn nhà tổng 15-20 tỷ đã đủ để gây tranh chấp lớn. Số tiền vừa đủ để con cái cãi nhau, không đủ để mọi người vô tư bỏ qua.
Sai lầm 2: Tin “vợ chồng còn sống thì còn lo được”
Vợ chồng có thể qua đời cùng lúc do tai nạn. Hoặc qua đời cách nhau ngắn. Lúc đó không kịp lập di chúc, tài sản chia theo luật.
Sai lầm 3: Lập di chúc viết tay không công chứng
Di chúc viết tay vẫn có giá trị, nhưng dễ bị tranh chấp tính xác thực. Phải chứng minh chữ viết là của người chết, chứng minh tinh thần lúc viết. Tốn thời gian và tiền.
Đi công chứng. Phí vài triệu, đổi lấy chắc chắn.
Sai lầm 4: Để miệng “khi nào tôi mất, các con chia thế này thế kia”
Lời nói miệng không có giá trị pháp lý trong thừa kế bất động sản. Khi tranh chấp, không ai chứng minh được người chết nói gì.
Sai lầm 5: Chia tài sản không công bằng mà không giải thích
Nếu chia khác nhau giữa các con (lý do hoàn cảnh, công lao, hiếu thuận), nên giải thích trong di chúc. Hoặc nói chuyện trước với gia đình. Không nói trước, không giải thích, người được ít sẽ tranh chấp.
Sai lầm 6: Không tính tới phần “thừa kế không phụ thuộc”
Cha mẹ, vợ chồng, con chưa thành niên, con không khả năng lao động được hưởng tối thiểu 2/3 phần theo luật. Di chúc bỏ họ ra hoàn toàn, họ vẫn được hưởng phần này, di chúc bị giảm tương ứng.
Sai lầm 7: Quên cập nhật khi tài sản thay đổi lớn
Di chúc lập 10 năm trước, đến giờ tài sản đã đổi nhiều. Di chúc cũ không phản ánh đúng. Cập nhật định kỳ 3-5 năm hoặc khi có thay đổi lớn.
Một góc nhìn riêng cho NĐT miền Bắc đầu tư miền Nam
NĐT miền Bắc có tài sản cả Bắc lẫn Nam có 4 vấn đề thừa kế đặc thù.
Vấn đề 1: Tài sản nằm rải hai miền, thủ tục thừa kế phải làm ở cả hai địa phương. Thừa kế bất động sản phải làm ở văn phòng công chứng và văn phòng đăng ký đất đai địa phương nơi có tài sản. Tài sản Bắc làm ở Bắc, tài sản Nam làm ở Nam. Người thừa kế phải đi lại.
Vấn đề 2: Con cái ở nước ngoài. Nhiều NĐT có con đang sống và làm việc ở nước ngoài. Khi thừa kế, con phải về Việt Nam làm thủ tục, hoặc ủy quyền hợp pháp hóa lãnh sự để người khác làm hộ. Phức tạp và tốn thời gian.
Vấn đề 3: Phần tài sản chung của vợ chồng có thể chưa rõ ràng. Mua trong Nam đứng tên một người, mua ngoài Bắc đứng tên người kia. Khi thừa kế, phải làm rõ ranh giới tài sản chung và riêng.
Vấn đề 4: Khả năng có người được ủy quyền không thực hiện đúng. Nếu một trong số người thừa kế ở nước ngoài, ủy quyền cho người ở Việt Nam làm thủ tục, có rủi ro người được ủy quyền không làm đúng ý chí.
Hoàn khuyên các anh chị NĐT miền Bắc có tài sản từ 20 tỷ trở lên, đặc biệt khi có tài sản hai miền, nên lập di chúc sớm. Lập từ lúc 50-55 tuổi là vừa. Đợi 65-70 mới làm thì có khi sức khỏe đã giảm, không kịp.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi 1: Tôi muốn chia tài sản khác nhau cho các con, có hợp pháp không?
Đáp: Hợp pháp, miễn không vi phạm quy định về “thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc”. Con chưa thành niên và con không khả năng lao động được hưởng tối thiểu 2/3 phần theo luật, dù di chúc nói khác. Con đã thành niên có khả năng lao động, anh chị có thể chia tùy ý.
Hỏi 2: Vợ chồng tôi có một căn nhà chung, vợ tôi qua đời, tôi có cần làm thủ tục thừa kế cho căn đó không?
Đáp: Có. Một nửa căn nhà là tài sản riêng của anh, không thừa kế. Nửa còn lại là di sản của vợ, phải làm khai nhận thừa kế cho người thừa kế hợp pháp (gồm anh và các con). Sau đó nếu các con đồng ý, có thể tặng cho anh nửa của họ, anh sẽ sở hữu toàn bộ căn nhà.
Hỏi 3: Tôi có con riêng từ hôn nhân trước, vợ hiện tại có biết. Tôi có cần ghi cả con riêng trong di chúc không?
Đáp: Nên ghi rõ. Con riêng vẫn là người thừa kế hàng thứ nhất theo luật. Nếu di chúc bỏ qua, con riêng có thể kiện đòi quyền (ít nhất phần thừa kế không phụ thuộc). Ghi rõ trong di chúc với phần cụ thể, tránh tranh chấp sau này.
Hỏi 4: Di chúc lập rồi có thay đổi được không?
Đáp: Được, bất cứ lúc nào. Anh chị có thể lập di chúc mới. Di chúc mới tự động hủy di chúc cũ trong phần có nội dung mâu thuẫn. Nếu muốn rõ ràng, nên ghi rõ trong di chúc mới: “Di chúc này thay thế toàn bộ các di chúc trước đó.”
Hoàn chốt
Thừa kế là chuyện không ai muốn nghĩ đến, nhưng càng tài sản nhiều, càng phải nghĩ sớm. Bao nhiêu gia đình rạn nứt vì tài sản sau khi cha mẹ qua đời, bấy nhiêu lần lập di chúc trước có thể đã ngăn được.
Chị Xuân 58 tuổi đã làm. Anh chị 50-60 tuổi đọc bài này, nên làm. Chi phí vài triệu công chứng. Mua được sự êm ấm gia đình hai thế hệ về sau. Đây không phải kiêng kỵ. Đây là trách nhiệm.
Anh chị muốn Hoàn giới thiệu luật sư chuyên về di chúc cho tài sản hai miền, hay muốn Hoàn dắt qua khung 5 bước để anh chị tự chuẩn bị nội dung trước khi đi công chứng?
P.S. Có một câu Hoàn hay nghe các anh chị trên 60 tuổi nói: “Để mai làm.” Cái mai đó cứ trôi mãi. Đến khi có chuyện, không còn cái mai nào nữa. Lập di chúc không phải nói tới cái chết. Là chuẩn bị để khi mình không còn, gia đình vẫn an.
