Anh Thịnh là nhà đầu tư có nghề. Anh theo thị trường, đọc vĩ mô, hiểu chu kỳ.
Anh nói với tôi một câu mà tôi nhớ: “Vết sẹo của anh nhiều rồi.”
Năm ngoái anh vào Sài Gòn. Nằm cả năm, giá tăng được năm tới bảy phần trăm. Anh bán ra, bảo toàn vốn, may không lỗ.
Giờ anh quay lại với khoảng mười tỷ. Nhưng đây là vốn vay, không phải tiền nhàn rỗi. Chi phí vốn khoảng mười phần trăm một năm. Hai năm là hai mươi tới hai mươi lăm phần trăm. Và hạn phải trả là giữa năm 2028, tức khoảng hai năm nữa.
Anh đặt mục tiêu tối thiểu năm mươi phần trăm trong hai năm.
Tôi nói thẳng với anh điều tôi nghĩ: đầu tư hai năm là hơi ngắn, mang tính cầu may. Muốn đạt năm mươi phần trăm trong hai năm thì bắt buộc phải có sóng sốt, hoặc phải mua được hàng rẻ hơn thị trường ngay từ lúc xuống tiền.
Anh Thịnh chưa gãy. Anh cũng không liều. Nhưng hồ sơ của anh có mấy dấu hiệu mà tôi muốn đem ra nói, vì chúng đếm được, và vì chúng xuất hiện rất sớm.
Vượt sức là vượt cái gì
Trước hết phải nói rõ vượt sức là vượt cái gì, vì chỗ này hay bị hiểu nhầm.
Không phải vượt tỷ lệ phần trăm trên giá trị căn nhà. Con số đó đo tài sản, và nó là bài toán rủi ro của ngân hàng chứ không phải của nhà mình.
Vượt sức là tiền phải trả mỗi tháng vượt quá tiền nhà mình làm ra, tính từ cái tháng tiền lãi đổi số.
Và còn một kiểu vượt nữa, kín hơn: ngày phải trả đến trước ngày món đó ra được tiền. Kiểu này nguy hiểm hơn, vì nó không hiện ra trong bảng thu chi hàng tháng. Nó chỉ hiện ra đúng vào ngày đáo hạn.
Anh Thịnh đang ở gần kiểu thứ hai. Món anh định mua chưa chắc tăng kịp trong hai năm, mà hai năm thì vốn phải trả.

Sáu dấu hiệu, tất cả đều đếm được
Đây là sáu thứ tôi soi khi ngồi với một người đang vay. Không cái nào cần đoán.
Một, không viết nổi ngày tiền lãi đổi số
Hỏi: tháng nào, năm nào lãi của anh chị đổi số. Trả lời được bằng một tháng và một năm thì qua. Trả lời “khoảng hai năm nữa” thì chưa qua.
Dấu hiệu này đứng đầu vì nó xuất hiện sớm nhất, và vì nó dễ sửa nhất. Chỉ cần mở hợp đồng ra.
Hai, không chép nổi mức lãi sau ưu đãi
Mở hợp đồng, tìm dòng ghi mức lãi sau thời gian ưu đãi, chép nguyên văn ra giấy. Kể cả khi nó là một công thức kiểu lãi cơ sở cộng biên độ.
Không tìm được dòng đó, hoặc chỉ nghe người ta nói miệng một con số ước chừng, thì ô này vẫn trống. Ô này trống thì chưa nên đặt cọc. Cơ chế của phần công thức tôi viết ở bài lãi suất thả nổi là gì.
Ba, phép trừ ba số ra số dương
Lấy tiền phải trả mỗi tháng từ tháng lãi đổi số, trừ tiền món mới tự sinh ra mỗi tháng, trừ thu nhập ròng của nhà mình.
Ra số dương là từ tháng đó mỗi tháng nhà mình hụt đúng chừng ấy.
Hai lưu ý. Tiền phải trả ghi hai dòng riêng, một dòng lãi một dòng gốc, đừng gộp. Tiền món mới tự sinh ra thì chưa có hợp đồng thuê là ghi số không, không ghi số kỳ vọng.
Bốn, trong tay không còn món nào bán được tự do
Liệt kê mọi món đang cầm, mỗi món một dòng. Hỏi đúng một câu cho từng món: sổ có nằm trong tay mình không, có đang cắm ngân hàng không, có cho ai mượn không, có tranh chấp không, có dính quy hoạch không.
Đếm ra một phân số. Mấy món trên mấy món.
Ra số không thì đến ngày cần tiền, không có món nào ra được. Lúc đó phép trừ ở trên có đẹp cũng không cứu được.
Tôi gặp những nhà cầm sáu món mà đếm ra đúng một món tự do. Những món kia thì cái đang cắm, cái cho người nhà mượn sổ, cái dính quy hoạch từ hơn mười năm trước.
Năm, kế hoạch trả nợ có một trong ba câu này
Ba câu này đều là cách bù cho phép trừ ra số dương, và cả ba đều hỏng.
Câu thứ nhất: đến lúc đó giá chắc lên rồi. Giá thị trường không nằm trong tay mình.
Câu thứ hai: đến lúc đó bán món cũ là xong. Bán được hay không còn tuỳ có ai mua, và tuỳ bao nhiêu người cùng bán tháng ấy.
Câu thứ ba: vay thêm một ít nữa để có tiền trả lãi. Đây là câu nguy hiểm nhất, vì nó làm con số hàng tháng to thêm đúng lúc mình đang hụt.
Thứ mình kiểm soát được chỉ có dòng tiền và thu nhập chủ động của mình.
Sáu, ngày đáo hạn đến trước ngày món ra tiền
Lấy một cuốn lịch. Khoanh năm bắt buộc trả vốn. Rồi khoanh năm mình dự định bán và đạt mức giá mình chờ.
Nếu mốc ngân hàng đến trước mốc tài sản thì bài toán không phải đầu tư nữa, nó là cá cược vào nhịp thị trường.
Và nhớ trừ hao. Bán một món thường mất tối thiểu ba tháng, thông thường sáu tháng đến một năm. Nên mốc tài sản phải lùi lại chừng ấy.
Đây chính là chỗ anh Thịnh đang đứng. Tôi viết kỹ cơ chế ba cái mốc này ở bài áp lực trả nợ đầu tư bất động sản.
Đọc kết quả
Trúng một dấu hiệu thì sửa đúng dấu hiệu đó. Phần lớn trường hợp chỉ là chưa mở hợp đồng ra đọc.
Trúng từ hai dấu hiệu trở lên thì dừng việc xuống tiền vào món mới, cho tới khi điền xong mấy ô còn trống. Không phải vì món đó xấu, mà vì mình đang ký một con số mình chưa đọc.
Trúng dấu hiệu bốn thì dừng hẳn chuyện vay thêm, dù năm dấu hiệu kia đều qua. Không có đường ra thì mọi tính toán phía trước đều treo.
Và một điều phải nói: không trúng dấu hiệu nào cũng không có nghĩa là nên vay. Nó chỉ nói rằng khoản vay này mình không ký mù. Món đó đáng mua hay không còn phải soi tiếp pháp lý, người mua lại, và chu kỳ của vùng.
Việc phải làm ngay nếu thấy mình trúng
Trước hết, đi lấy số. Mở hợp đồng, tìm hai dòng: ngày lãi đổi số và mức lãi từ ngày đó. Hỏi thêm nhân viên tín dụng một câu: mười hai tháng qua, lãi cơ sở của ngân hàng mình cao nhất là bao nhiêu. Cộng biên độ vào là ra một con số thật.
Rồi vặn thử một nút. Cộng ba điểm phần trăm vào mức lãi sau ưu đãi, tính lại tiền mỗi tháng, chạy lại phép trừ. Đây là một nút vặn, không phải một dự báo. Tôi không nói lãi sẽ tăng ba phần trăm, tôi chỉ hỏi nếu tăng chừng đó thì nhà mình ra sao.
Rồi chọn một trong ba đường. Hạ số tiền vay xuống. Đổi sang món rẻ hơn. Hoặc kéo dài ngày phải trả vốn, nếu nguồn vốn cho phép.
Riêng đường thứ ba, với anh Thịnh, tôi đề nghị anh đi hỏi lại xem khoản của anh có kéo từ hai năm lên ba năm được không. Thêm một năm thì bài toán thanh khoản nhẹ đi hẳn, vì không còn phụ thuộc vào chuyện thị trường có sóng đúng trong hai năm hay không.
Một năm nghe ít. Với người đang vay thì nó là cả một chu kỳ bán.
Số liệu chính thức về lãi suất và tín dụng, anh chị tra ở trang Ngân hàng Nhà nước Việt Nam để có mốc đối chiếu bên ngoài. Cách tôi ngồi cùng người mua ở chỗ này, tôi để ở trang Trần Quốc Hoàn là ai.
Một câu của anh Thịnh đáng chép lại
Anh nói: “Mua hay không bằng bán hay.”
Câu đó gọn hơn cả bài này. Người ta dồn hết sức vào lúc chọn mua, rồi để chuyện bán cho tương lai lo. Mà khoản vay thì lại đòi tiền đúng vào lúc bán.
Anh còn một câu nữa, và tôi quý câu này: “Anh không tự nhận được những cái sản phẩm này nó rẻ.”
Một người đã có nghề mà nói được câu đó thì người ấy đang ở chỗ rất sáng.
Khi nào sáu dấu hiệu này không áp được
Mua trả thẳng, không vay đồng nào. Lúc đó năm dấu hiệu đầu để trống cũng không sao. Chỉ còn dấu hiệu bốn vẫn đáng đếm, vì nó nói về đường ra.
Vay kinh doanh theo vòng vốn ngắn. Loại này chạy theo vòng hàng, không nằm trên lịch mười lăm hai mươi năm, nên đo bằng thước khác.
Khoản vay nhỏ so với thu nhập nhà mình và căn đã có hợp đồng thuê. Hai điều kiện đi với nhau, thiếu một là vẫn phải đếm đủ sáu.
Người đang cân kỳ hạn vay thì xem bài vay ngắn hạn hay dài hạn. Người muốn biết nên giữ lại bao nhiêu tiền mặt thì xem bài quỹ dự phòng khi vay đầu tư. Người đã lỡ vay quá tay rồi thì xem bài vay quá tay mua bất động sản.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khoản vay của mình đang vượt sức?
Lấy tiền phải trả mỗi tháng kể từ ngày lãi đổi số, trừ tiền căn mới tự sinh ra, trừ thu nhập ròng của nhà. Ra số dương là vượt, và con số đó chính là khoản hụt mỗi tháng. Đếm thêm một chỉ số nữa: trong những món đang cầm, mấy món bán được tự do khi cần tiền.
Vay bao nhiêu phần trăm thì coi là quá tay?
Không có một con số phần trăm chung, vì tỷ lệ đó đo giá trị tài sản còn thứ làm người ta gãy là dòng tiền mỗi tháng. Hai nhà cùng vay một tỷ lệ vẫn có thể một nhà gãy một nhà không, vì thu nhập ròng và ngày hết ưu đãi khác nhau.
Đang thấy mình vượt sức thì nên làm gì trước?
Đi lấy hai con số trước: ngày lãi đổi số và mức lãi từ ngày đó. Có hai số ấy mới biết mình hụt bao nhiêu và hụt từ tháng nào. Sau đó chọn hạ số vay, đổi món rẻ hơn, hoặc hỏi xem có kéo dài được ngày trả vốn không.
Thu nhập tôi cao thì có vượt sức được không?
Có. Thu nhập cao kéo dài được thời gian chịu đựng nhưng không đổi được bản chất phép trừ. Và nếu tiền lãi đi ra từ thu nhập đi làm chứ không từ chính tài sản mới, thì đó là một cuộc cược vào việc thu nhập giữ nguyên nhiều năm.
Bán tài sản để trả nợ có phải cách an toàn không?
Chỉ an toàn khi tài sản đó bán được tự do và còn đủ thời gian bán. Sổ đang cắm, sổ cho người khác mượn, đất dính quy hoạch thì không bán tự do được. Và bán vội thì không bao giờ được giá.
Kết
Khoản vay vượt sức không nổ bất ngờ. Nó gửi tin trước nhiều tháng, bằng sáu dấu hiệu đều đếm được trên giấy.
Hai ô trong hợp đồng. Một phép trừ ba số. Một phân số đếm xem còn mấy món bán được tự do. Một kế hoạch trả nợ không dựa vào ba câu hứa. Và một cuốn lịch có khoanh hai cái mốc.
Anh Thịnh có nghề, có sẹo, và có một câu tự khai rất thật về chỗ mình còn thiếu. Việc tiếp theo của anh không phải tìm món tốt hơn. Là đi hỏi xem khoản vay của anh có kéo được thêm một năm hay không.
Anh chị đang gánh một khoản vay và muốn tự soi? Tôi để sẵn bộ câu hỏi Cách kiểm tra một món trước khi xuống tiền để anh chị tự chấm. Để lại thông tin ở trang liên hệ để tôi gửi.
P.S. Bài này chỉ làm một việc: soi khoản vay hiện tại. Nó không chấm được chuyện món sắp mua đắt hay rẻ, chỗ đó tôi viết riêng.
Bài viết liên quan
- Bài trụ nên đọc: Tỷ lệ vay an toàn mua bất động sản cho NĐT miền Bắc vào Nam
- Chuyển vào Nam sống vì khí hậu: Chọn chỗ an cư vừa dễ chịu vừa giữ giá
- Gom nhiều khoản vay để ôm thêm nhà: lằn ranh nguy hiểm
- Theo dõi khoản đầu tư bất động sản: cách ghi chép để không bao giờ mù thông tin
- Vòng đời khoản đầu tư bất động sản: 5 giai đoạn từ lúc xuống tiền tới lúc thoát hàng
- Phân bổ vốn khi chỉ có một khoản tiền duy nhất
Bài viết bởi Trần Quốc Hoàn — 15 năm trong nghề bất động sản, đồng hành cùng nhà đầu tư miền Bắc vào Nam.



